Sektor publiczny będzie w najbliższych latach jednym z pierwszych obszarów objętych silniejszą presją na poprawę efektywności energetycznej. Z jednej strony wynika to bezpośrednio z unijnych regulacji, które wzmacniają wzorcową rolę instytucji publicznych. Z drugiej – z bardzo dużej skali potrzeb inwestycyjnych w budynkach szkół, przedszkoli i szpitali, gdzie modernizacja energetyczna coraz częściej łączy się nie tylko z obniżeniem kosztów, ale też z poprawą komfortu, jakości powietrza, odporności na zmiany klimatu i bezpieczeństwa energetycznego. Na tym tle szczególnie ważne są zapowiadane programy NFOŚiGW z Funduszu Modernizacyjnego dla budynków edukacyjnych i szpitalnych. To jeszcze projekty programów, ale już dziś widać, że mogą stać się jednym z głównych źródeł finansowania tego typu inwestycji w kolejnych latach.
Sektor publiczny idzie na pierwszy ogień
Kierunek jest już wyraźnie zarysowany na poziomie UE. Zgodnie z przekształconą dyrektywą EED sektor publiczny odpowiada za około 5–10% całkowitego zużycia energii finalnej w Unii Europejskiej, dlatego ma pełnić rolę przykładu dla reszty rynku. Komisja Europejska wskazuje równocześnie, że nowe przepisy wprowadzają dla sektora publicznego obowiązek corocznej redukcji zużycia energii o 1,9% oraz rozszerzają wymóg renowacji 3% budynków rocznie na wszystkie szczeble administracji publicznej, dla budynków o powierzchni użytkowej powyżej 250 m².
To ważny sygnał dla właścicieli i zarządców budynków publicznych, ponieważ wraz z nowymi obowiązkami mają pojawić się także konkretne mechanizmy wsparcia. Komisja Europejska wiąże te wymagania z EPBD oraz z krajowymi planami renowacji budynków. Dodatkowo wskazuje, że państwa członkowskie powinny zapewniać jednostkom publicznym wsparcie techniczne i finansowe, przygotowanie portfela projektów oraz pomoc we wdrażaniu formuły ESCO/EPC.
W praktyce oznacza to, że cele efektywnościowe mają być powiązane z narzędziami finansowania i przygotowania inwestycji.
W szerszym tle jest jeszcze Fala Renowacji. Komisja Europejska zakłada w niej renowację 35 mln budynków do 2030 r. i co najmniej podwojenie rocznego tempa modernizacji energetycznej w UE. Publiczne budynki społeczne, w tym szkoły i szpitale, zostały w tej strategii wskazane jako naturalny obszar pierwszych wdrożeń.
Dlaczego właśnie szkoły i szpitale
Skala samego zasobu pokazuje, dlaczego te dwa segmenty będą tak ważne. W roku szkolnym 2024/2025 w Polsce działało 22,3 tys. placówek wychowania przedszkolnego, 14,0 tys. szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży oraz 6945 szkół ponadpodstawowych dla młodzieży. To ogromna liczba budynków, z których znaczna część wymaga nie tylko poprawy charakterystyki energetycznej, ale też modernizacji wentylacji, źródeł ciepła i systemów zarządzania energią.
Równie duża jest skala sektora zdrowia. Według danych GUS stacjonarną opiekę zdrowotną w Polsce w 2024 r. zapewniało 888 szpitali ogólnych dysponujących 159,9 tys. łóżek. Sam ten zasób oznacza duży potencjał oszczędności energii, ale też wysoką złożoność projektów, bo w szpitalach modernizacja musi godzić cele energetyczne z wymogami ciągłości pracy, bezpieczeństwa pacjentów i standardów środowiska wewnętrznego.
Warto spojrzeć także na stronę finansową. Wydatki publiczne na oświatę i wychowanie oraz na ochronę zdrowia są bardzo wysokie, a potrzeby inwestycyjne w obu sektorach pozostają duże. W praktyce oznacza to, że modernizacja energetyczna często konkuruje z bieżącymi wydatkami placówek i organów prowadzących. Dlatego dedykowane programy wsparcia dla szkół i szpitali mogą mieć w najbliższych latach szczególne znaczenie.
Co dziś wiadomo o planowanych programach NFOŚiGW?
Na dziś mówimy o projektach programów priorytetowych przedstawionych przez NFOŚiGW podczas webinarów konsultacyjnych w dniach 19 i 20 stycznia 2026 r. To ważne zastrzeżenie: parametry programów są już bardzo konkretne, ale formalnie nie są jeszcze tożsame z ogłoszonym konkursem. Z punktu widzenia przygotowania inwestycji to jednak wystarczająco dużo, by już teraz identyfikować projekty, porządkować dane i planować zakres prac.
Program dla szkół i budynków edukacyjnych
Projekt programu dla budynków edukacyjnych obejmuje wsparcie poprawy efektywności energetycznej wraz z możliwością zastosowania OZE w budynkach szkół, przedszkoli, placówek kształcenia ustawicznego, centrów kształcenia zawodowego i branżowych centrów umiejętności. Beneficjentami mają być jednostki samorządu terytorialnego. Zakres inwestycji ma wynikać z audytu energetycznego i prowadzić do co najmniej 30% redukcji zapotrzebowania na energię pierwotną oraz co najmniej 25% redukcji zapotrzebowania na energię końcową względem stanu istniejącego.
Budżet programu dla szkół ma wynosić 2 mld zł, z czego 1,8 mld zł w formach bezzwrotnych i 200 mln zł w formach zwrotnych. Program ma być realizowany w latach 2026–2030. Koszty kwalifikowane mają być ponoszone od 1 listopada 2026 r. do 31 października 2030 r.
Jeżeli chodzi o poziom wsparcia, projekt zakłada dotację do 49% kosztów kwalifikowanych, a w określonych przypadkach do 85%. Uzupełniająca pożyczka ma finansować projekt do 85% kosztów kwalifikowanych, a w wybranych sytuacjach do 100%. W programie przewidziano również limit jednostkowego kosztu kwalifikowanego na poziomie 2 000 zł/m² powierzchni o regulowanej temperaturze powietrza, z wyłączeniem inwestycji realizowanych w formule ESCO/EPC.
Z perspektywy inwestora istotne jest też to, że projekt dopuszcza bardziej kompleksowe podejście do modernizacji. Oprócz klasycznych działań termomodernizacyjnych znaczenie mogą mieć również OZE, magazyny energii, systemy zarządzania energią, wentylacja mechaniczna, rozwiązania proekologiczne, a także elementy związane z jakością powietrza i dostępnością budynku. To ważne, bo w przypadku placówek edukacyjnych modernizacja coraz częściej oznacza nie tylko niższe zużycie energii, ale też lepsze warunki nauki i użytkowania obiektu..
Program dla szpitali
Projekt programu dla budynków szpitalnych jest węższy pod względem katalogu beneficjentów, ale bardzo istotny dla rynku. Beneficjentami mają być jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki, będące organem założycielskim SPZOZ, jedynym udziałowcem albo akcjonariuszem odpowiedniej spółki leczniczej, albo organem tworzącym szpital w formie samorządowej jednostki budżetowej. Także tutaj zakres inwestycji ma wynikać z audytu energetycznego i prowadzić do minimum 30% redukcji energii pierwotnej oraz 25% redukcji energii końcowej.
Budżet programu szpitalnego ma wynosić 1 mld zł, z czego 900 mln zł w formach bezzwrotnych i 100 mln zł w formach zwrotnych. Program również ma być realizowany w latach 2026–2030, przy czym okres kwalifikowalności kosztów ma zaczynać się wcześniej niż w szkołach, od 1 lipca 2026 r.
W zakresie finansowania projekt przewiduje dotację do 49% kosztów kwalifikowanych, a dla części projektów do 85%. Uzupełniająca pożyczka ma finansować projekt do 85% kosztów kwalifikowanych, a w formule ESCO/EPC do 100%. Limit kosztu jednostkowego jest tu wyższy niż w programie szkolnym i wynosi 2 500 zł/m² powierzchni o regulowanej temperaturze powietrza, również z wyłączeniem inwestycji realizowanych w formule ESCO/EPC.
W przypadku szpitali szczególnie istotne jest to, że projekty mają łączyć poprawę efektywności energetycznej z bezpieczeństwem energetycznym i wymaganiami funkcjonalnymi obiektu. Znaczenie mogą mieć nie tylko przegrody i źródło ciepła, ale także wentylacja, systemy zarządzania energią, rozwiązania proekologiczne i OZE. Dodatkowo projekt wskazuje, że szpitale powyżej I stopnia systemu zabezpieczenia mają realizować inwestycje wyłącznie w formule ESCO/EPC.
|
Element |
Budynki edukacyjne |
Szpitale |
|
Beneficjenci |
Jednostki samorządu terytorialnego |
JST lub ich związki jako organy założycielskie / właścicielskie podmiotów leczniczych oraz organy tworzące szpitale samorządowe |
|
Typ obiektów |
Szkoły, przedszkola, placówki kształcenia ustawicznego, centra kształcenia zawodowego i branżowe centra umiejętności |
Budynki szpitalne działające w formie SPZOZ, spółek z 100% udziałem JST lub samorządowych jednostek budżetowych |
|
Wymagany efekt energetyczny |
min. 30% redukcji energii pierwotnej i min. 25% redukcji energii końcowej |
|
|
Budżet programu |
2 mld zł |
1 mld zł |
|
Poziom dotacji |
do 49%, a w określonych przypadkach do 85% kosztów kwalifikowanych |
|
|
Pożyczka |
do 85%, a w wybranych przypadkach do 100% kosztów kwalifikowanych |
do 85%, a dla projektów ESCO/EPC do 100% kosztów kwalifikowanych |
|
Okres kwalifikowalności kosztów |
01.11.2026–31.10.2030 |
01.07.2026–31.10.2030 |
Co te programy oznaczają dla szkół, szpitali i organów prowadzących?
Już na etapie projektów programów widać, że jednym z podstawowych elementów przygotowania inwestycji będzie audyt energetyczny. To właśnie on ma wyznaczać zakres modernizacji i potwierdzać planowany efekt energetyczny. Dla inwestorów oznacza to przede wszystkim potrzebę wcześniejszego uporządkowania danych o budynku, zużyciu energii i stanie technicznym obiektu. W praktyce dla wielu jednostek będzie to dobry moment, aby przygotować audyt energetyczny szkoły albo audyt energetyczny szpitala i na tej podstawie określić możliwy zakres przedsięwzięcia.
Z projektów programów wynika też, że preferowane będą inwestycje bardziej kompleksowe. Oprócz samej poprawy efektywności energetycznej liczyć się mogą również rozwiązania związane z OZE, wentylacją, systemami zarządzania energią, magazynowaniem energii, a w przypadku szkół także z jakością powietrza i dostępnością. Z punktu widzenia placówki oznacza to, że warto patrzeć na planowaną modernizację szerzej — nie tylko jako na zestaw robót budowlanych, ale jako na projekt, który może jednocześnie ograniczyć koszty eksploatacji, poprawić warunki użytkowania budynku i lepiej przygotować obiekt do kolejnych wymagań.
Dlaczego warto rozpocząć przygotowania wcześniej?
Choć programy mają być realizowane w latach 2026–2030, w praktyce warto wcześniej przyjrzeć się budynkom, które mogą wejść do planu inwestycyjnego. Daje to czas na spokojne zebranie danych, ocenę stanu technicznego obiektów, wybór priorytetów i przygotowanie dokumentacji bez działania pod presją terminu.
W przypadku szkół i szpitali ma to szczególne znaczenie, bo są to obiekty funkcjonujące na co dzień i wymagające dobrego zaplanowania zakresu prac. Wcześniejsze przygotowanie pozwala lepiej ułożyć kolejność działań, dopasować inwestycję do możliwości organizacyjnych placówki i wybrać takie rozwiązania, które poza oszczędnością energii poprawią też komfort oraz warunki użytkowania budynku.
Podsumowanie
Planowane programy z Funduszu Modernizacyjnego dla szkół i szpitali mogą w najbliższych latach stać się jednym z ważniejszych źródeł finansowania modernizacji energetycznej w sektorze publicznym. Już dziś widać, że będą premiować projekty dobrze przygotowane, oparte na danych i obejmujące nie tylko samą termomodernizację, ale również szersze podejście do funkcjonowania budynku.
Dla jednostek samorządu terytorialnego, organów prowadzących oraz zarządzających obiektami publicznymi to dobry moment, aby uporządkować portfel potencjalnych inwestycji i sprawdzić, które budynki mają największy potencjał poprawy. W praktyce oznacza to przede wszystkim przygotowanie dokumentacji wyjściowej, analizę potrzeb oraz zaplanowanie zakresu prac dla takich obiektów jak szkoły, przedszkola i szpitale. Tam, gdzie inwestycja jest rozważana w najbliższych latach, warto odpowiednio wcześnie oprzeć ją na rzetelnych podstawach, czyli na dobrze przygotowanym audycie energetycznym.
